Ο Παντελής Πουλιόπουλος, μια από τις πιο ηρωικές φιγούρες του ελληνικού εργατικού κινήματος, γεννήθηκε στις 10 Μάρτη του 1900 στη Θήβα. Ο ίδιος συνήθιζε να χαριτολογεί λέγοντας: «Γεννήθηκα με τον αιώνα».

Ήταν το πέμπτο από τα έξι παιδιά του Νίκου Πουλιόπουλου, γνωστού εμπόρου ενδυμάτων της πόλης. Βαθιά μορφωμένος, μιλούσε άπταιστα εννέα ξένες γλώσσες.

Οι αρχές του 20ού αιώνα σηματοδότησαν την δειλή αλλά ολοένα επιταχυνόμενη ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας. Καμινάδες εργοστασίων γέμισαν σταδιακά τον Πειραιά, τον Βόλο, την Ερμούπολη, αλλάζοντας άρδην την όψη των νέων βιομηχανικών κέντρων.

Η ανάπτυξη του εργατικού πληθυσμού ενισχύθηκε σημαντικά και από την επέκταση της Ελλάδας, μέσα από τη συμμετοχή της στον 1^ο Παγκόσμιο και τους 2 Βαλκανικούς Πολέμους.

   η σύλληψη στο μικρασιατικό μέτωπο και η Ένωση Παλαιών Πολεμιστών

Νέος φοιτητής, στρατεύτηκε το 1920 και στάλθηκε στο μικρασιατικό μέτωπο. Εκεί μυήθηκε στις σοσιαλιστικές ιδέες, σε έναν από τους πυρήνες των φαντάρων – μελών του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος (ΣΕΚΕ), προδρόμου του ΚΚΕ.

Λίγες μέρες πριν την κατάρρευση του μετώπου, αυτός και άλλοι 25 ομοϊδεάτες του συνελήφθησαν, κατηγορούμενοι για αντιπολεμική δράση.

Οι συλληφθέντες κλείστηκαν στις φυλακές του Μπαρτζόβα, στις παρυφές της Σμύρνης, προκειμένου να περάσουν στρατοδικείο με πιθανότερη έκβαση την θανατική καταδίκη.

Η κατάρρευση του μετώπου προκάλεσε την απελευθέρωσή τους, έτσι επέστρεψαν στην Αθήνα με τα υπολείμματα του ελληνικού στρατού.

Ο Πουλιόπουλος ανέλαβε άμεσα νέα καθήκοντα, παίζοντας πρωταγωνιστικό ρόλο στη δημιουργία της Ένωσης Παλαιών Πολεμιστών.

Η Ένωση αποτελούταν από πρώην στρατιώτες του μικρασιατικού μετώπου, των οποίων η συντριπτική πλειοψηφία είχαν μείνει άνεργοι και εξαθλιωμένοι, ενώ οι πρώην αγρότες είχαν χάσει τη γη τους.

Ο Παντελής Πουλιόπουλος εξελέγη πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Παλαιών Πολεμιστών, τον Μάη του 1924.

Στις αρχές Δεκέμβρη του ίδιου χρόνου, κατά τη διάρκεια του 3^ου εκτάκτου συνεδρίου του ΣΕΚΕ, εκλέχτηκε γραμματέας. Παράλληλα, το κόμμα μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας.

Δεν μπόρεσε να ασκήσει τα καθήκοντά του για πολύ, αφού συνελήφθη σε ένα κύμα διώξεων και συλλήψεων.

Ο Πουλιόπουλος καταδικάστηκε σε 8 μήνες φυλάκιση και μετά από νέες διώξεις και δίκες, κατέληξε εξόριστος στα ξερονήσια. Η απελευθέρωση τελικά ήρθε με την πτώση της δικτατορίας του Πάγκαλου.

                διαφωνίες εντός του κόμματος

Αφού τα εκτοπισμένα στελέχη του ΚΚΕ απελευθερώθηκαν, πραγματοποιήθηκε μια “Σύσκεψη Παραγόντων” στις 6-8 Σεπτέμβρη του 1926. Τότε ο Πουλιόπουλος επανεκλέχτηκε παμψηφεί γραμματέας του κόμματος.

Ταυτόχρονα, ξέσπασαν οι πρώτες σοβαρές ιδεολογικές διαφωνίες ανάμεσα σε αυτόν, συνεπικουρούμενο από άλλα στελέχη όπως τον Παστία Γιατσόπουλο, και την ηγετική ομάδα που είχε αναδειχτεί μέσα από τη στενή επαφή και καθοδήγηση της ηγεσίας της 3^η Διεθνούς, τους Χαϊτά, Ευτυχιάδη, Ζαχαριάδη και Σταυρίδη.

Οι διαφωνίες ανάμεσα στον Πουλιόπουλο και τους λεγόμενους “κουτβήδες” (απόφοιτους του Κομμουνιστικού Πανεπιστημίου της Ανατολής – ΚΟΥΤΒ, στελέχη των κομμουνιστικών κομμάτων σε όλο τον κόσμο) ολοένα και εντείνονταν.

Ο Πουλιόπουλος είχε σημαντικές διαφωνίες με την ηγεσία της Κομιντέρν, την οποία θεωρούσε σταλινική. Πίστευε πως οι “κουτβήδες” υπό την καθοδήγηση της Μόσχας, οδηγούσαν το ΚΚΕ σε εγκατάλειψη της επαναστατικής στρατηγικής και του σοσιαλιστικού οράματος.

Η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ απευθύνθηκε με γράμμα της στα μέλη της οργάνωσης Αθήνας, στο οποίο κατηγόρησε έμμεσα τους υποστηρικτές του γραμματέα του κόμματος ότι απασχολούν τις συνεδριάσεις με ανούσια ζητήματα.

            σταδιακή προσχώρηση στον τροτσκισμό – ίδρυση ‘Σπάρτακου’

Σταδιακά, οι υποστηρικτές των απόψεων του Πουλιόπουλου σχημάτισαν την ‘Ενωμένη Αντιπολίτευση’, η οποία διαγράφηκε από το ΚΚΕ το 1928. Η ‘Ενωμένη Αντιπολίτευση’ ξεκίνησε την έκδοση του περιοδικού ‘Σπάρτακος’, όπου ο Πουλιόπουλος αρθρογραφούσε συστηματικά, προβάλλοντας τις θέσεις του Τρότσκι.

Τον Γενάρη του 1929, ο ‘Σπάρτακος’ μετατράπηκε σε επίσημο πολιτικό φορέα στον οποίο πέρα από τον Πουλιόπουλο, συσπειρώθηκαν κορυφαία πρώην στελέχη του ΚΚΕ αλλά και διανοούμενοι, όπως οι Σεραφείμ Μάξιμος, Κώστας Σκλάβος, Παστίας Γιατσόπουλος, Γιώργος Νίκολης και Νίκος Ευαγγελόπουλος.

Η έδρα της νέας οργάνωσης μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη, το Νοέμβρη του 1930. Τον Οκτώβρη του 1934, ο Πουλιόπουλος σχημάτισε την Οργάνωση Κομμουνιστών Διεθνιστών Ελλάδας (ΟΚΔΕ).

             ‘Δημοκρατική ή Σοσιαλιστική Επανάσταση στην Ελλάδα;’

Κατάφερνε πάντα να συνδυάζει την πρακτική πολιτική με την διανοητική εργασία.

Το κορυφαίο ίσως βιβλίο του ‘Δημοκρατική ή Σοσιαλιστική Επανάσταση στην Ελλαδα;’ γράφτηκε ως πολεμική ενάντια στην απόφαση της 6^ης ολομέλειας του ΚΚΕ τον Γενάρη του 1934, η οποία ανέφερε ανάμεσα στα άλλα:

«Η επανάσταση αρχίζοντας σαν παλλαϊκή σοβιετική επανάσταση των εργατών και των αγροτών, λύνοντας πρώτα από όλα τα καθήκοντα του αστικοδημοκρατικού χαρακτήρα, να μπορέσει στην εξέλιξή της να περάσει σε επανάσταση σοσιαλιστική και να αποτελειώσει έτσι τη νίκη της». 

Για τον Πουλιόπουλο και τους τροτσκιστές, η θέση αυτή ήταν η ολοκλήρωση της δεξιάς στροφής του ΚΚΕ, υπό την ηγεσία του Ζαχαριάδη.

Όπως γράφει στο βιβλίο του «Η 6^η ολομέλεια του ΚΚΕ διαπαιδαγωγεί τους εργάτες με το στενό εθνικορεφορμιστικό πνεύμα μιας εργατοαγροτικής μεταβολής στα πλαίσια του αστικού συστήματος και έτσι τους ευνουχίζει από το ταξικό επαναστατικό και διεθνιστικό πνεύμα».

Ο Παντελής Πουλιόπουλος υπήρξε όμως και περιζήτητος δικηγόρος διωκόμενων εργατών και συνδικαλιστών, στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, αμισθί.

Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση της υπεράσπισης των εξεγερμένων πολιτικών κρατουμένων στην Άσσο Κεφαλονιάς, το 1932.

                       σύλληψη και εγκλεισμός στην Ακροναυπλία

Παντρεύτηκε τη φοιτήτρια και μετέπειτα φιλόλογο, Φιλίσια Στάθη, στις αρχές της δεκαετίας του 30 και έμεναν στο πατρικό της σπίτι, στα Εξάρχεια. Αργότερα εκείνος μετακόμισε στη Θεσσαλονίκη, όταν μεταφέρθηκε εκεί η έδρα του ‘Σπάρτακου’.

Στην αρχή της δικτατορίας του Μεταξά, κρυβόταν στο σπίτι του φοιτητή Χημείας, Μενέλαου Μεγαριώτη και κυκλοφορούσε μόνο αφού είχε πέσει ο ήλιος, με το ψευδώνυμο ‘Πέτρος’, με μόνο σκοπό την τακτική έκδοση της εφημερίδας ‘Ο Προλετάριος’.

Αλλάζοντας πολλά κρησφύγετα, τελικά συνελήφθη στο σπίτι του μανάβη Σαρίφογλου. Αρχικά, κλείστηκε στις φυλακές Αβέρωφ, στη συνέχεια στην Αίγινα για να καταλήξει στο Στρατόπεδο Συγκέντρωσης της Ακροναυπλίας.

Ακόμα και εκεί, δε σταμάτησε το συγγραφικό του έργο, μεταφράζοντας την ‘Προδομένη Επανάσταση’ του Τρότσκι.

Παρά την τραγική θέση των κρατουμένων που ήταν όλοι μελλοθάνατοι, οι τροτσκιστές αντιμετωπίζονταν εχθρικά από τα μέλη του ΚΚΕ.

Όταν κατέρρευσε το μέτωπο και τα γερμανικά τανκς προέλαυναν προς τη Νότια Ελλάδα, ο Πουλιόπουλος πρότεινε στη συνέλευση των 600 κρατουμένων να αποδράσουν.

Εκπροσωπώντας την ηγεσία του ΚΚΕ το στέλεχος του κόμματος, Κώστας Θέος, χαρακτήρισε προβοκάτσια την πρόταση Πουλιόπουλου.

Μάλιστα, σύμφωνα με τον συγγραφέα Δημήτρη Λιβιεράτο και τους αυτόπτες μάρτυρες Γιαννόγκωνα, Μανούσακα και Ποδαρά, όταν οι τελευταίοι χωροφύλακες εγκατέλειψαν το φρούριο, κρατούμενοι – μέλη του ΚΚΕ ανέλαβαν τις σκοπιές ώστε να μην αποδράσει κανείς.

          φυματίωση, μεταφορά στη Λάρισα και εκτέλεση ως αντίποινα

Τον Μάρτη του 1942 ο Πουλιόπουλος προσβλήθηκε από φυματίωση στην Ακροναυπλία. Μεταφέρθηκε στο Δημοτικό Νοσοκομείο της Αθήνας και τον Ιούλιο ξαναστάλθηκε στις φυλακές Αβέρωφ.

Μετά από δύο μήνες και χωρίς να έχει βελτιωθεί η υγεία του, μεταφέρθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Νεζερό, έξω από τη Λάρισα.

Πριν τον εγκλεισμό του εκεί, πέρασε από το σπίτι του και μίλησε για τελευταία φορά με τη Φιλίσια, ενώ λέγεται ότι αν και είχε τη δυνατότητα απόδρασης, δεν το έκανε προκειμένου να μην ενοχοποιηθεί ο χωροφύλακας, που παράτυπα του έδωσε την άδεια.

Στις 3 Ιουνίου του 1943, ο ΕΛΑΣ Δομοκού ανατίναξε ιταλική αμαξοστοιχία με πυρομαχικά και φαντάρους στη γαλαρία του Κούρνοβο, με εκατοντάδες Ιταλούς και Γερμανούς νεκρούς (συμπεριλαμβανομένων και 50 Ελλήνων αιχμαλώτων που μεταφέρονταν από τις φυλακές Αβέρωφ).

Η απάντηση των Ιταλών ήταν άμεση: Μια μέρα αργότερα επέλεξαν 106 κρατουμένους για εκτέλεση, ανάμεσα σε αυτούς και τον Πουλιόπουλο.

                         προπαγάνδα στους εκτελεστές – επίλογος

Σύμφωνα με διηγήσεις Ιταλών φαντάρων και αξιωματικών, λίγο πριν την εκτέλεση ο Πουλιόπουλος στάθηκε μπροστά στο απόσπασμα και εκφώνησε στην ιταλική γλώσσα τον τελευταίο του λόγο, καλώντας τους να παλέψουν όλοι μαζί για το σοσιαλισμό, το διεθνισμό και την επανάσταση.

Οι απλοί στρατιώτες κατέβασαν τα όπλα αλλά την εκτέλεση ολοκλήρωσαν οι Ιταλοί αξιωματικοί. Ήταν μόλις 43 ετών και 3 μηνών.